Proces likwidacji kopalni „Olkusz-Pomorzany” należał do jednych z największych i najtrudniejszych przedsięwzięć technicznych i środowiskowych realizowanych w ostatnich latach w regionie olkuskim. W latach 2021–2025 przeprowadzono szeroki zakres prac związanych z wygaszaniem działalności górniczej, zabezpieczeniem infrastruktury oraz ograniczaniem skutków wieloletniej eksploatacji złóż rud cynku i ołowiu.
Działania realizowano zgodnie z Planem Ruchu Likwidowanego Zakładu Górniczego. Obejmowały one m.in. likwidację wyrobisk podziemnych, szybów i szybików, demontaż infrastruktury powierzchniowej, a także usuwanie szkód górniczych i rekultywację terenów pogórniczych. Celem prowadzonych prac było przede wszystkim zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańcom oraz ograniczenie negatywnych skutków 46-letniej działalności wydobywczej kopalni „Olkusz-Pomorzany”.
Łączny koszt likwidacji zakładu – obejmujący również utrzymanie obiektów i instalacji w trakcie prowadzonych prac, w tym koszty energii elektrycznej – wyniósł 162,4 mln zł według stanu na 31 grudnia 2025 roku.
NAJWAŻNIEJSZE PRACE HYDROTECHNICZNE
Jednym z kluczowych zadań było oczyszczenie rowu Sztolni Ponikowskiej w rejonie Hutek. W ramach procesu likwidacji udrożniono historyczną (XVI w.) sztolnię Ponikowską, która w przeszłości stanowiła ważny element systemu odwadniania kopalń ołowiu i srebra i była inżynierskim ewenementem na owe czasy. Przez wieki historycznego górnictwa służyła ona do odprowadzania wód kopalnianych do rzeki Białej.
Prace obejmowały odkopanie zasypanego w latach 70. XX wieku odcinka sztolni o długości 134 metrów. Usunięto z niego zalegającą ziemię – miejscami z głębokości ponad 4 metrów – oraz oczyszczono rów z gęstej roślinności. Na całym odcinku wycięto drzewa i krzewy, a brzegi w wielu miejscach zabezpieczono poprzez faszynowanie. Skarpy zostały wzmocnione i obsiane trawą, przygotowując teren do bezpiecznego odprowadzania wód z zalewisk w rejonie Hutek.
Prace prowadzono aż do miejsca połączenia rowu z ciekiem Sztolni Ponikowskiej na odcinku około 1,5 kilometra. W ramach prac wybudowano również dwa nowe przepusty – przy drodze do byłej podsadzkowni nr 1 oraz przy drodze do podsadzkowni nr 2. Całość prac została sfinansowania przez ZGH, a koszt wyniósł około 2 mln zł.
Kolejne działania prowadzono bezpośrednio na cieku Sztolni Ponikowskiej na odcinku około 125 metrów. W porozumieniu z Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie zamontowano ścianki szczelne (tzw. larseny) oraz wykonano opaskę francuską umożliwiającą odprowadzanie powierzchniowych wód z terenów zabudowanych. Prace wykonano na terenie Lasek gdzie zabudowania znajdują się bardzo blisko połączenia rzeki Białej z ciekiem Sztolni Ponikowskiej.
Dodatkowo w rejonie Lasek przeprowadzono prace polegające na udrożnieniu cieku, jego oczyszczeniu w miejscach wskazanych przez PGW Polskie Wody. Koszt tych robót wyniósł około 540 tys. zł.
Istotnym elementem działań hydrotechnicznych było również częściowe rozszczelnienie kanału Dąbrówka (na wskazanych przez specjalistów miejscach zdjęto betonowe płyty, co umożliwiło drenaż przyległych terenów) – jednego z ważniejszych elementów infrastruktury wodnej dawnej kopalni. W trakcie działalności kopalni kanałem tym odprowadzano wody kopalniane w ilości od 160 do 200 m³ na minutę. Rozszczelnienie kanału ma duże znaczenie dla poprawy stosunków wodnych w centralnej części Bolesławia i Lasek. Kanał ten będzie niewątpliwie głównym miejscem odpływu wody z rowów melioracyjnych z różnych rejonów Bolesławia. Roboty przeprowadzono w rejonie Kolonii Nowy Ujków, a ich koszt wyniósł 87 tys. zł.
ZABEZPIECZENIA I BADANIA TERENOWE
Oprócz prac wynikających bezpośrednio z planu ruchu likwidowanej kopalni zrealizowano również szereg działań o charakterze prospołecznym, prewencyjnym oraz badawczych. Miały one na celu zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców oraz rozpoznanie zagrożeń na terenach objętych historyczną działalnością górniczą.
Na cmentarzu w Bolesławiu wykonano badania geofizyczne oraz zabezpieczenie fragmentu terenu, pod którym znajdują się historyczne pustki galmanowe powstałe w latach 1860–1944. W celu stabilizacji gruntu zastosowano specjalne słupy podporowe. Koszt realizacji tego przedsięwzięcia wyniósł 1,44 mln zł.
Przeprowadzono także zabezpieczenie osuwającej się skarpy przy torach Linii Hutniczej Szerokotorowej w Bukownie. W tym celu wykonano nasyp skalny oddzielający skarpę od zalewiska Wirex. Nasyp był trzy krotnie uzupełniany, a całkowity koszt prac wyniósł 1,20 mln zł.
Dodatkowo wykonano badania geologiczne wraz z likwidacją otworów badawczych przy ul. Parkowej w Bolesławiu (390 tys. zł).
W latach 2024–2025 przygotowano także prace legislacyjne związane z projektem tzw. specustawy dotyczącej terenów pogórniczych (120 tys. zł). Prace te wykonano na prośbę wojewody małopolskiego. Jej celem byłoby uproszczenie procedur administracyjnych oraz skrócenie czasu wydawania decyzji przez instytucje publiczne przy realizacji szeregu prac będących często działaniami kryzysowymi. Rozwiązanie to mogłoby przyspieszyć realizację pilnych prac zabezpieczających infrastrukturę i poprawiających bezpieczeństwo mieszkańców. Obecnie procedowanie zmian legislacyjnych odbywa się poza wpływem ZGH.
STRUKTURA KOSZTÓW LIKWIDACJI
Z całkowitej kwoty 162,4 mln zł przeznaczonej na likwidację kopalni:
- 5,68 mln zł przeznaczono na prace hydrotechniczne,
- 3,94 mln zł na usuwanie szkód górniczych i rekultywację terenów pogórniczych.
Pozostałe środki obejmowały przede wszystkim koszty prowadzenia prac likwidacyjnych w wyrobiskach podziemnych i na powierzchni, a także utrzymania infrastruktury technicznej w okresie wygaszania działalności kopalni.
MONITORING TERENÓW POGÓRNICZYCH
W kolejnych latach ZGH „Bolesław” będą kontynuowały monitoring środowiskowy. Obejmie on obserwację zapadlisk, zalewisk oraz zmian zachodzących w środowisku wodnym i przyrodniczym. Stała kontrola tych zjawisk pozwoli na szybsze reagowanie w przypadku pojawienia się nowych zagrożeń.
REKOMENDACJE ZGŁOSZONE DO ZESPOŁU MIĘDZYRESORTOWEGO
Zdaniem ekspertów oraz gminnych sztabów kryzysowych w pierwszej kolejności należy realizować działania zwiększające bezpieczeństwo mieszkańców i infrastruktury w gminach Bukowno i Bolesław. Do pilnego wykonania jest szereg prac związanych z odtworzeniem i wykonaniem nowych prac melioracyjnych, które są kluczowe dla ograniczenia podtopień.
W przypadku gminy Bolesław w zakresie gospodarki wodnej wskazano przede wszystkim konieczność połączenia zalewisk „Hutki I” i „Dąbrówka” ze Sztolnią Ponikowską. Rozwiązanie to mogłoby ustabilizować poziom wód w zalewiskach oraz zabezpieczyć skarpy. Kolejną propozycją jest połączenie zalewiska „Obwodnica” z kanałem Dąbrówka, co pozwoliłoby chronić centralną część Bolesławia przed podtopieniami. Do czasu zrealizowania tej inwestycji – szacowanej na około trzy lata – eksperci wskazują na zasadność pompowania wody z zalewiska „Obwodnica”. Pozwoliłoby to zatrzymać dalszy wzrost poziomu wody oraz prowadzić bieżącą obserwację sytuacji hydrologicznej w centralnej części miejscowości, celem przygotowania założeń do przyszłego grawitacyjnego spływu wód do kanału „Dąbrówka” (bez konieczności pompowania wód).
W zakresie zagrożeń zapadliskowych rekomenduje się kontynuację badań w centralnej części Bolesławia w celu lokalizacji i oceny stanu historycznych szybików, dalsze prace rozpoznawcze na niezbadanej części cmentarza oraz analizę zagrożeń dla dróg znajdujących się na terenach kat. B w powiecie olkuskim.
Eksperci wskazują również na potrzebę rozwiązania problemów hydrologicznych w rejonie cieku Warwas w Bukownie poprzez jego udrożnienie i pogłębienie, odwodnienie cmentarza komunalnego oraz obniżenie poziomu wód w rejonie oczyszczalni i sąsiednich zabudowań (kościół polsko-katolicki i budynki mieszkalne).
Powyższe rekomendacje dotyczące gmin Bolesław i Bukowno wymagają podjęcia pilnych działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańców oraz ochronę infrastruktury. Należy przy tym podkreślić, że sytuacja ma charakter dynamiczny i w najbliższym czasie może wymagać podejmowania kolejnych działań oraz formułowania dodatkowych rekomendacji.
Istotne znaczenie ma również fakt, że w wyniku zmian w zagospodarowaniu przestrzennym (np.: podniesienie niektórych terenów poprzez nasyp, rozbudowa infrastruktury drogowej, kanalizacyjnej i wodociągowej) zabudowano tereny, które w przeszłości miały charakter podmokły.
W konsekwencji na niektórych terenach poziom lustra wody gruntowej musi być sztucznie obniżony w stosunku do warunków pierwotnych. Jednocześnie mogą zmieniać się kierunki przepływu wód, co wpływa na aktualne uwarunkowania hydrologiczne danego obszaru. W związku z powyższym konieczne jest systematyczne monitorowanie oraz bieżąca weryfikacja informacji hydrologicznych z tego terenu, aby możliwe było odpowiednio wczesne reagowanie i przeciwdziałanie skutkom ewentualnych podtopień.
Z kolei w rejonie Olkusza konieczne jest opracowanie szczegółowej inwentaryzacji historycznego górnictwa, a także przeprowadzenie badań geotechnicznych oraz określenie sposobów zabezpieczenia terenu przed ewentualnymi zapadliskami związanymi z dawną działalnością górniczą w tym obszarze.
Obecne uwarunkowania hydrologiczne stwarzają możliwość wyprzedzającego przygotowania się na potencjalne zagrożenia. Można więc uznać, że w tym rejonie istnieje jeszcze pewien czas, który należy wykorzystać na lepsze rozpoznanie problemów oraz odpowiednie przygotowanie działań zapobiegawczych.
WNIOSKI
Likwidacja kopalni „Olkusz-Pomorzany” była procesem złożonym i wieloetapowym. Została przeprowadzona zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, zatwierdzonymi rozwiązaniami technicznymi oraz pod stałym nadzorem organów nadzoru górniczego. Wykonane prace znacząco ograniczyły część zagrożeń wynikających z wieloletniej eksploatacji górniczej.
Jeszcze przed rozpoczęciem procesu likwidacji zrealizowano ważną inwestycję polegającą na zapewnieniu mieszkańcom ziemi olkuskiej alternatywnego źródła wody pitnej. W przeszłości wody pompowane z kopalni – po uzdatnieniu – zasilały system wodociągowy czterech gmin regionu. W związku z planowanym zakończeniem eksploatacji górniczej wodociągi olkuskie wybudowały studnie głębinowe poza lejem depresji, na północny wschód od kopalni.
Obecne problemy hydrologiczne wymagają sprawnego i skoordynowanego podejmowania decyzji przez samorządy oraz instytucje odpowiedzialne za gospodarkę wodną i bezpieczeństwo infrastruktury. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają działania i rekomendacje wskazane w opracowaniu z 2014 roku, przygotowanym przez Główny Instytut Górnictwa w Katowicach pt. „Strategia rozwoju dla obszaru funkcjonalnego obejmującego gminy Olkusz, Bukowno, Bolesław i Klucze, określająca plan działań w przypadku ewentualnych podtopień na terenach znajdujących się w strefie oddziaływania działalności górniczej likwidowanej kopalni (…)”. Rekomendacje zawarte w tym dokumencie powinny być wdrażane w sposób wyprzedzający.
Dokument ten wskazywał możliwe kierunki działań w sytuacji wystąpienia podtopień na terenach pozostających w strefie oddziaływania likwidowanej kopalni oraz historycznej działalności górniczej. Po upływie ponad dziesięciu lat, biorąc pod uwagę obecną sytuację hydrologiczną oraz zmieniające się uwarunkowania środowiskowe, zasadne wydaje się jego aktualizowanie i uzupełnienie.
W przypadku terenów pogórniczych czas odgrywa szczególnie istotną rolę. Opóźnienia w realizacji prac hydrotechnicznych, badawczych czy zabezpieczających mogą prowadzić do pogłębiania problemów związanych z podtopieniami, powstawaniem zapadlisk oraz degradacją infrastruktury.
Dlatego szybkie wdrażanie rekomendowanych rozwiązań, a także ścisła współpraca administracji publicznej, ekspertów oraz instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo regionu, mogą skutecznie ograniczyć ryzyko oraz zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom terenów dotkniętych skutkami historycznej działalności górniczej.
